|
การประชุมเอเชีย-ยุโรป (Asia-Europe Meeting: ASEM)
|
- ภูมิหลัง
1.1 แนวคิดการจัดตั้งเวทีการประชุมเอเชีย-ยุโรป (Asia-Europe Meeting: ASEM) เกิดขึ้นในช่วงกลางทศรรษ ค.ศ. 1990 ซึ่งสะท้อนกลุ่มขั้วมหาอำนาจที่โดดเด่นในขณะนั้น ได้แก่ เอเชีย สหรัฐอเมริกาและสหภาพยุโรป (อียู) และโดยที่ในกลุ่มเอเชียได้มีการเชื่อมโยงกันผ่านกรอบอาเซียน +3 (จีน เกาหลีใต้ ญี่ปุ่น) ขณะที่เอเชียและสหรัฐฯ ได้จัดตั้งกรอบความร่วมมือทางเศรษฐกิจในภูมิภาคเอเชีย-แปซิฟิก (APEC) ขึ้นมา สิงคโปร์และฝรั่งเศสจึงริเริ่มแนวคิดที่จะจัดตั้งกรอบการประชุมที่จะเชื่อมโยงเอเชียและยุโรปเข้าด้วยกัน โดยไทยมีบทบาทสำคัญในการผลักดันการก่อตั้ง ASEM ได้สำเร็จ และเป็นเจ้าภาพการประชุมผู้นำ ASEM ครั้งแรก (ASEM 1) เมื่อวันที่ 1-2 มีนาคม 2539 (ค.ศ.1996) ที่กรุงเทพฯ
1.2 ASEM มีวัตถุประสงค์เป็นเวทีให้ผู้นำจากเอเชียและยุโรปพบหารือในประเด็นที่ทั้งสองฝ่ายสนใจ เพื่อกระชับความสัมพันธ์ ขยายความร่วมมือ และเสริมสร้างความเข้าใจระหว่างกัน ความร่วมมือในกรอบ ASEM ครอบคลุม 3 เสาหลัก ได้แก่ 1) การเมือง 2) เศรษฐกิจ 3) สังคม วัฒนธรรม และอื่น ๆ เน้นการหารือ (dialogue) เพื่อแลกเปลี่ยนทัศนะและเสริมสร้างความเข้าใจระหว่างสองภูมิภาคเกี่ยวกับประเด็นต่าง ๆ โดยเป็นกรอบความร่วมมือระดับผู้นำกรอบเดียวระหว่างภูมิภาคเอเชียและยุโรปในขณะนี้
1.3 ASEM มีสมาชิก 51 ประเทศ และ 2 องค์กร รวม 53 ราย ดังนี้ (1) ประเทศยุโรป 30 ประเทศ ได้แก่ สมาชิกอียู 27 ประเทศ สหราชอาณาจักร สวิตเซอร์แลนด์ และนอร์เวย์ (2) ประเทศเอเชีย 21 ประเทศ ได้แก่ กลุ่มอาเซียน 10 ประเทศ และกลุ่มเอเชียตะวันออกเฉียงเหนือและเอเชียใต้ (North East and South Asia: NESA) 11 ประเทศ ได้แก่ จีน ญี่ปุ่น สาธารณรัฐเกาหลี มองโกเลีย อินเดีย ปากีสถาน ออสเตรเลีย นิวซีแลนด์ รัสเซีย บังกลาเทศ และคาซัคสถาน (3) องค์กรระดับภูมิภาค 2 องค์กร ได้แก่ อียู และสำนักเลขาธิการอาเซียน ทั้งนี้ สมาชิก ASEM มีประชากรรวมประมาณร้อยละ 60 ของประชากรโลก มีมูลค่า GDP รวมประมาณครึ่งหนึ่งของ GDP โลก และมีมูลค่าการค้ารวมมากกว่าร้อยละ 60 ของการค้าทั่วโลก
1.4 สถานการณ์ความขัดแย้งระหว่างรัสเซียกับยูเครนซึ่งปะทุขึ้นเมื่อปี 2565 (ค.ศ. 2022) ส่งผลกระทบต่อพลวัตในกรอบ ASEM โดยตรง เนื่องจากสมาชิกฝ่ายยุโรปไม่ประสงค์เข้าร่วมการประชุมที่มีรัสเซียเข้าร่วม ส่งผลให้ ASEM ยังไม่สามารถจัดการประชุมระดับรัฐมนตรีและระดับผู้นำ ASEM ได้ โดยที่ความขัดแย้งยังไม่มีท่าทีคลี่คลาย ความร่วมมือในกรอบ ASEM ในขณะนี้จึงยังไม่มีพัฒนาการใดที่สำคัญ
- กลไกการทำงานและการประชุมต่าง ๆ ในกรอบ ASEM
- ASEM ไม่มีสำนักเลขาธิการ ทำให้การประสานกิจกรรมสำคัญต่าง ๆ ดำเนินการผ่านผู้ประสานงานของแต่ละประเทศ (ASEM Contact Point) รวมทั้งมีการมอบหมายให้มีผู้ประสานงานหลักของแต่ละภูมิภาค (Regional Coordinator) ปัจจุบัน ผู้ประสานงานฝ่ายยุโรป ได้แก่ กระทรวงการต่างประเทศของอียู (European External Action Service: EEAS) และเดนมาร์กในฐานะประธานคณะมนตรีแห่งอียู ช่วงเดือนกรกฎาคม-ธันวาคม 2568 (ค.ศ. 2025) ผู้ประสานงานกลุ่มฝ่ายเอเชีย ได้แก่ บังกลาเทศและบรูไนฯ
- Asia-Europe Foundation (ASEF) เป็นองค์กรถาวรเพียงหนึ่งเดียวของ ASEM จัดตั้งขึ้นภายหลังการประชุม ASEM 1 มีวัตถุประสงค์เพื่อช่วยส่งเสริมความเข้าใจอันดีระหว่างเอเชียกับยุโรป โดยเน้นกิจกรรมในภาคประชาสังคม (Track II) ผ่านการติดต่อแลกเปลี่ยนความร่วมมือใน 7 สาขาหลัก ได้แก่ (1) วัฒนธรรม (2) การศึกษา (3) ธรรมาภิบาล (4) สื่อประชาสัมพันธ์ (5) สาธารณสุข (6) การพัฒนาที่ยั่งยืน และ (7) เศรษฐกิจ
- การประชุมผู้นำ ASEM กำหนดจัดขึ้นปีเว้นปี (สลับกับการประชุมรัฐมนตรีต่างประเทศ) โดยประเทศสมาชิก ASEM ฝ่ายยุโรปและฝ่ายเอเชียสลับกันเป็นเจ้าภาพ ทั้งนี้ การประชุมผู้นำ ASEM ได้จัดขึ้นแล้ว 13 ครั้ง ล่าสุด ASEM 13 จัดขึ้นระหว่างวันที่ 25-26 พฤศจิกายน 2564 (ค.ศ. 2021) โดยมีกัมพูชาเป็นเจ้าภาพผ่านระบบการประชุมทางไกล
- การประชุมระดับรัฐมนตรีต่างประเทศ (Foreign Ministers' Meeting: FMM) ครั้งล่าสุด (ครั้งที่ 14 หรือ FMM 14) จัดขึ้นเมื่อวันที่ 15-16 ธันวาคม 2562 (ค.ศ. 2019) ที่กรุงมาดริด ประเทศสเปน
- การประชุม FMM ครั้งต่อไป ซึ่งประเทศฝ่ายยุโรปต้องเป็นเจ้าภาพยังไม่มีกำหนดจัดขึ้น เนื่องจากไม่มีประเทศใดเสนอตัวเป็นเจ้าภาพ ตามที่กลุ่มยุโรปมีท่าทีชัดเจนที่จะไม่เข้าร่วมการประชุมภายใต้กรอบ ASEM ที่มีผู้แทนรัสเซียเข้าร่วม
- นอกจากด้านการเมือง ASEM ยังมีการประชุมระดับรัฐมนตรีและเจ้าหน้าที่อาวุโสในสาขาอื่น ๆ ได้แก่ เศรษฐกิจการคลัง คมนาคม วัฒนธรรม การศึกษา สิ่งแวดล้อม แรงงาน รวมทั้งการประชุมในหัวข้อเฉพาะ อาทิ การต่อต้านการก่อการร้าย สิทธิมนุษยชน และการจัดการภัยพิบัติ ซึ่งต่างจากการประชุมผู้นำและรัฐมนตรีต่างประเทศที่ยังคงมีกิจกรรมอยู่บ้าง โดยเฉพาะด้านการศึกษา
- การประชุมสำคัญในกรอบ ASEM ซึ่งไทยเป็นเจ้าภาพระหว่างปี 2555-2565 (ค.ศ. 2012-2022)
อาทิ (1) ASEM Customs Trade Day ครั้งที่ 3 วันที่ 17 กันยายน 2555 (ค.ศ. 2012) (2) ASEM Finance Ministers' Meeting ครั้งที่ 10 วันที่ 14-15 ตุลาคม 2555 (ค.ศ. 2012) (3) ASEM Meeting for Governors and Mayors ครั้งที่ 3 วันที่ 11-13 มีนาคม 2558 (ค.ศ. 2015) (4) ASEM Symposium on the Future Direction of ASEM และการประชุมเจ้าหน้าที่อาวุโส ASEM (SOM) วันที่ 30 มีนาคม- 1 เมษายน 2558 (ค.ศ. 2015) (5) ASEM High-Level Meeting on Marine Sustainability วันที่ 7-8 มีนาคม 2562 (ค.ศ. 2019) (6) ASEM Seminar on Enhancing Human Capital for Sustainable Digital Connectivity วันที่ 25 ตุลาคม 2562 (ค.ศ. 2019) (7) ASEM Workshop on Youth Learner Mobility in an Agile World (ออนไลน์) วันที่ 23-24 กันยายน 2564 (ค.ศ. 2021) (8) ASEM Education Ministers' Meeting ครั้งที่ 8 (ออนไลน์) วันที่ 15 ธันวาคม 2564 (ค.ศ.2021) และ (9) การประชุม ASEM BoG ระหว่างวันที่ 23-24 มิถุนายน 2565 (ค.ศ. 2022)
- พัฒนาการล่าสุดในกรอบ ASEM
- เมื่อวันที่ 4 เมษายน 2565 (ค.ศ. 2022) อียูได้จัดประชุม Extraordinary SOM ผ่านทางออนไลน์ เพื่อพิจารณาระงับสมาชิกภาพของรัสเซีย โดยกลุ่มอาเซียนมีมติร่วมกันไม่ยอมรับการประชุมดังกล่าว เป็นการประชุม ASEM เนื่องจากขัดกับหลักการ consensus และ inclusiveness ของ ASEM ดังนั้น เจ้าหน้าที่อาวุโส ASEM ของกลุ่มอาเซียนเห็นพ้องที่จะไม่เข้าร่วม จนทำให้ที่ประชุมฯ ไม่สามารถมีข้อตัดสินใจเกี่ยวกับสมาชิกภาพของรัสเซียได้
- เมื่อวันที่ 12 กรกฎาคม 2565 (ค.ศ. 2022) ASEM Contact Point ของจีนได้มีอีเมลถึง ASEM Regional Coordinators เพื่อย้ำความสำคัญของการรักษาพลวัตของ ASEM Process พร้อมกับขอรับทราบ ถึงพัฒนาการล่าสุดเกี่ยวกับการสรรหาเจ้าภาพการประชุม FMM ครั้งต่อไป ซึ่งออสเตรเลียและไทยได้แจ้งจีนว่า ยังไม่มีสมาชิกในกลุ่มเอเชียที่เสนอตัวเป็นเจ้าภาพ FMM และอียูได้ตอบว่า การรุกรานยูเครนโดยรัสเซียนั้นขัดต่อหลักการพื้นฐานของ ASEM อย่างร้ายแรง ดังนั้น กลุ่มยุโรปจะไม่จัดการประชุม ASEM SOM ในอนาคตอันใกล้ อย่างไรก็ตาม กลุ่มยุโรปให้ความสำคัญต่อ ASEM Process และพร้อมที่สานต่อความร่วมมือภายใต้กรอบ ASEM เมื่อสถานการณ์อำนวย
- เมื่อเดือนกรกฎาคม 2565 (ค.ศ. 2022) ASEM Contact Point ของอียูได้มีอีเมลถึง ASEM Regional Coordinators แจ้งว่ากลุ่มยุโรปจะไม่จัดการประชุม ASEM SOM ในเดือนกันยายน 2565 (ค.ศ. 2022) ตามที่ได้ประกาศไว้ โดยอาจเสนอให้มีการจัดการประชุม ASEM Regional Coordinators ผ่านทางออนไลน์ในช่วงเดือนกันยายน 2565 (ค.ศ. 2022) แทน เพื่อแลกเปลี่ยนความเห็นต่อสถานการณ์ในกรอบ ASEM ในปัจจุบัน ซึ่งออสเตรเลียและไทยได้ตอบสนับสนุนการจัดการประชุมดังกล่าว อย่างไรก็ดี หลังจากนั้น ไม่มีพัฒนาการใด
ในกรอบนี้เพิ่มเติม
*******************
กองสหภาพยุโรป กรมยุโรป
12 มิถุนายน 2568